Vườn nhà ba trồng dưa leo hàng đám. Dưa lên tốt, trái vắt cục vắt hòn. Dưa thu hoạch lớp để nhà ăn, lớp mang ra chợ bán. Ơn trời, giống dưa leo ít khi sợ ế, thêm cái dưa leo vườn nhà của ba vốn có tiếng là “dưa sạch”, ít xài phân thuốc nên càng dễ bán. Nói vậy chớ của nhà trồng cũng trước để nhà ăn là chính. Hầu như bữa cơm nào của gia đình tôi cũng có món dưa. Dưa leo ăn kèm rau sống chấm mắm tuyệt ngon. Nhưng ăn sống hoài cũng nhàm, mẹ nghĩ ra cách đổi món: đem nấu chín thành… canh dưa leo, ăn khá lạ miệng.

Lần đầu tôi biết mùi canh dưa leo là khi tôi mới bệnh dậy. Ăn cơm thèm món dưa leo ngọt, mát nhưng mẹ không cho. Mẹ bảo bệnh dậy người còn yếu, ăn dưa leo sống dễ bị “hàn”. Thấy tôi cứ chống đũa thèm thuồng nhìn đĩa dưa, mẹ thương hại, bảo: “Thôi ráng, chiều mẹ nấu canh dưa leo cho ăn”.
Dưa leo ăn sống mới ngon chớ nấu chín thì hấp dẫn gì! Tôi thất vọng nghĩ bụng. Nhưng tôi đã nhầm. Xoong canh dưa leo mẹ nấu riêng chiều hôm đó mình tôi chan không còn một giọt. Lần đầu ăn canh dưa leo thấy thấm thía vị ngọt ngon cùng mùi thơm rất lạ. Ừ, cũng giống mùi… dưa leo, nhưng cái mùi dưa leo nấu chín dường như chẳng bà con chi với món dưa leo sống. Cái khác khó mà diễn tả, chỉ có thể cảm nhận bằng cách ăn trực tiếp. Điều kỳ lạ là tuy khác, nhưng hương vị nào cũng ngon – những cái ngon riêng rẽ, cho dù nguyên liệu đều là những trái dưa leo quen thuộc.

Sau này mẹ mới tiết lộ: “Nghĩ ra món canh dưa leo là do cái thời cơ cực – đi ngang đám dưa, thấy những trái dưa leo già bị người ta vứt đống. Mẹ tiếc, lượm về gọt vỏ móc ruột xắt lát bỏ vô xoong nấu canh… ăn thử. Ăn được. Vậy là món canh dưa leo của mẹ ra đời từ đó”. Tiếng ăn được, nhưng dưa leo già nấu canh sao ngon bằng những trái dưa vừa cữ hoặc còn non. Dưa non thậm chí không cần gọt vỏ, cứ cắt khúc, bổ đôi cho thẳng vào xoong nấu với tôm hoặc thịt băm. Tôm thịt nấu trước, đợi chín nêm nếm vừa ăn mới cho dưa vào sau. Vặn lửa to, mở nắp cho canh sôi bùng để dưa chín không bị nát và vẫn giữ được màu xanh. Canh chừng cho những lát dưa trong xoong vừa mất màu trắng đục là tắt bếp, nêm tiêu, hành, ngò hay lá é trắng cho canh dậy mùi thơm. Xong. Giờ chỉ còn việc múc ra tô cho cả nhà thưởng thức…

Canh dưa leo không chỉ ngon, lạ mà còn ăn lâu ngán. Nhưng dưa leo đắt giá hơn nhiều so với mướp, bí, bầu… nên đem nấu canh rất phí. Mẹ tôi tính tiện tặn – kết quả suốt thời ấu thơ chúng tôi chỉ được thường xuyên ăn món canh dưa leo… già. Canh dưa leo non mẹ chỉ dám nấu mỗi khi con ốm dậy hoặc chờ những dịp dưa thật rẻ. Chợt nhớ ra, lâu rồi ngay cả món canh dưa leo già tôi cũng không còn được ăn. Giờ dưa leo toàn được trồng bởi “nhà vườn” chuyên nghiệp, đâu ai để dưa leo già mới hái. Còn mẹ tôi đã ra người thiên cổ lâu rồi…

Bài viết Canh dưa leo của mẹ đã xuất hiện đầu tiên vào ngày Sài Gòn Voice.

Trước hết, phải kể đến món canh cá nục mộng nấu cùng lá me non, được tôi diễn tả “ngon đến giọt cuối cùng” để quảng cáo đầy tự hào với những người bạn thời sinh viên là dân miền Tây về ẩm thực của quê hương mình. Khi những cơn mưa đầu mùa nặng hạt, cũng là thời điểm bắt đầu cá nục sinh sôi và cội me già trước nhà cũng vừa nảy đầy những lá non xanh mơn mởn. Theo cách gọi riêng của người dân vùng biển ở Phan Thiết, cá nục mộng tức là còn nhỏ, chỉ cỡ ngón tay út của người lớn, đang trong giai đoạn trưởng thành.

Vào sáng sớm, mẹ tất tả trên tay chiếc giỏ về đến nhà, đổ vào cái rổ đan bằng nan tre cả mớ cá nục mộng tươi xanh, được mua từ các ghe, thúng đánh bắt gần bờ vừa mới lên chợ, kèm theo là bó hành cùng lá quế. Ngay sau đó, mẹ gọi mấy đứa lớn trong nhà bắc ghế ra tuốt lá me non. Khi ấy, khói bắt đầu lan tỏa trên mái bếp lợp bằng lá dừa khô, rồi chỉ một thoáng khi anh em tôi vừa tắm rửa sạch sẽ sau một hồi “vật lộn” thu hoạch cả rổ lá me trên cành, thì cũng là lúc nồi canh được mẹ nhấc xuống bếp thoang thoảng mùi thơm phưng phức cái vị chua thanh của lá me non; còn bên trong chiếc nồi đất đang sôi liu riu trên chiếc lò than là món cá nục kho với tỏi ớt và tóp mỡ. Sự kết hợp giữa mùi thơm nức mũi của canh, cá kho đã kích thích cái bao tử háo ăn, nhốn nháo của lũ nhỏ chúng tôi. Rồi một thoáng lên mâm, lên bát, nồi cơm, canh và cá kho được anh em tôi dọn sạch.

Còn vào những ngày biển lặng, nước trong, anh em tôi được mẹ cho phép đi cùng với ba để tắm biển và mò bắt chang chang ven bờ đem về nhà nấu canh rau muống, mồng tơi, cải… có tác dụng giải nhiệt cơ thể, rất tốt cho sức khỏe, nhưng số một vẫn là món canh chang chang nấu với rau muống. Với món canh dân dã này, đối với những người phụ nữ giỏi việc bếp núc ở miền biển như mẹ chỉ một loáng là có ngay nồi canh ngon ngọt. Chang chang từ biển mang về chỉ việc rửa sạch bỏ vào nồi luộc vừa đủ há miệng, bỏ vỏ lấy phần thịt, còn nước luộc thì dùng ray lược cho sạch cát. Sau đó đun sôi phần nước luộc và cho rau muống xắt khúc vừa ăn vào nấu chín. Riêng phần thịt chang chang sau khi được bóc ra đem rửa sạch lại bằng nước, để thật ráo, cho mỡ heo vào chảo nóng lên rồi tao sơ cùng với các loại gia vị hành tiêu, muối, mắm và bột ngọt, tiếp đó cho vào nồi cùng với rau muống nấu chín. Khi nồi canh sôi bùng trở lại, chỉ việc rắc thêm ít hành ngò xắt nhuyễn rồi nhấc nồi xuống bếp. Như thế là đã xong món canh chang chang nấu với rau muống thật ngon, đậm chất hương vị biển.

Bài viết Nhớ canh mẹ nấu ngày hè đã xuất hiện đầu tiên vào ngày Sài Gòn Voice.