Hằng năm, khoảng đầu tháng Mười âm lịch, trước mùa lễ hội Ok-om-bok (lễ hội cúng trăng của người Khmer) quê tôi, ngoài chợ bắt đầu bày bán cốm dẹp. Đa số bà con người Khmer bưng thúng bán cốm dẹp chưa qua chế biến, một số người ở chợ thì bán cốm dẹp đã trộn dừa nạo, đường cát, đem về là ăn ngay trong ngày, không cần chế biến thêm.

Hơn 1/3 dân số Sóc Trăng là người Khmer. Ở miền đất này, người Khmer cùng người Kinh và người Hoa cộng cư lâu đời nên đời sống văn hóa, tinh thần nơi đây rất phong phú, giao thoa lẫn nhau, không phân biệt giữa các dân tộc. Vì vậy, lễ tết của người Khmer hay người Hoa thì người Kinh cũng cùng chung vui và ngược lại. Người ta “ăn” lễ, tết qua lại vui vẻ, hòa đồng. Không chỉ người lớn mà bọn con nít cũng thế – lễ tết của dân tộc nào cũng ăn, cũng làm cùng nhau.

Nhớ thuở còn tắm mưa, bọn con nít chúng tôi thường rủ nhau ra đồng cùng người lớn cắt lúa nếp đem về giã rồi quết thành cốm dẹp để ăn dần cho tới hết mùa mưa. Ăn cốm dẹp vào mùa này mới ngon. Lúa nếp gặt xong đem về quết ngay, còn thơm lừng hương lúa mới. Nếu để lâu mới làm cốm, sẽ mất mùi thơm đặc trưng này. Tuy vậy, vẫn có nhà để dành lúa nếp, tới gần tết Nguyên đán đem ra quết ăn cùng bánh phồng nướng giòn tan rồi bẻ nhỏ ra, gói trong bánh tráng ướt trên lò còn nóng hổi. Món đặc sản này không phải vùng nào cũng có.

Năm nào cũng vậy, nhà tôi thường chừa chừng một công đất làm lúa nếp để giã cốm dẹp cúng trăng và gói bánh trong các dịp giỗ chạp. Người lớn cắt lúa nếp mang về để ngoài sân, bọn con nít nhanh nhảu dùng chân đạp mạnh cho hạt lúa rơi ra trông rất điệu nghệ. Bọn nhỏ hốt lúa nếp lên, đem rửa sạch rồi phơi khô một nắng.

Khi cơm nước xong, mẹ tôi nhóm lửa bằng cà ràng và giao cho tôi rang hạt lúa nếp bằng cái nồi đất bóng lưỡng, là “bảo bối” của ngoại tôi. Lần nào qua lấy nồi đất, ngoại cũng dặn đi dặn lại “nhớ xài cho kỹ nha con” vì đây là kỷ vật của ông cố.

Trong tiết trời se lạnh, gió hiu hiu thổi từ hướng đông báo hiệu mùa gió chướng đang đến gần, bên ánh lửa bập bùng, hòa với tiếng chày khua cắc cùm cum khi giã nếp, chúng tôi cảm thấy ấm áp, hãnh diện vô cùng vì được cùng người lớn làm một công việc có ý nghĩa: chuẩn bị lễ vật đặc trưng của người Khmer Nam bộ đón mừng lễ hội truyền thống của dân tộc.

Trong dịp lễ này, ngoài cốm dẹp, chúng tôi còn cúng nhiều sản vật tự trồng như: củ mài, khoai lang, khoai môn… Tuy mệt nhưng đám con nít rất vui vì được góp sức tỏ lòng tri ân đối với ông mặt trăng đã điều tiết mùa màng cho nhà nông.

Khi lúa nóng, nổ lốp bốp, tỏa hương thơm nức mũi, tôi nhanh tay đổ hạt cốm vào cối, cha tôi và anh tôi lấy chày, cây gạt quết lẹ làng. Làm như vậy cốm sẽ dẹp, đều và thơm ngon hơn. Mẹ tôi lấy vá hốt cốm trong chày còn nóng hổi, bỏ vào nia sàng sảy cho sạch những hạt trấu li ti. Nhìn hạt cốm mang màu trắng tinh khôi tỏa mùi hương thơm phức, tôi vui trong lòng và mong sẽ được thưởng thức ngay.

Sau khi lấy một mớ cốm để dành cúng trăng, ngoại tôi hốt một nắm ăn kèm với chuối chín. Ngoại nói người già răng yếu, thích ăn cốm với chuối vì khi đó, cốm sẽ mềm hơn. Cha tôi lại thích ăn cốm dẹp với tép mòng chấy mỡ thơm giòn.

Lũ trẻ chúng tôi thì thích món cốm dẹp trộn đường cát, củ mài, cọng dừa nạo để cúng trăng. Hạt cốm càng mềm hơn khi rưới thêm ít nước dừa tươi, béo hơn khi trộn thêm đậu xanh hấp chín. Thú vị nhất là ăn cốm dẹp lúc làm lễ cúng trăng vì tụi con nít vừa được người lớn đút cho ăn vừa được bày tỏ nỗi lòng thầm kín của mình trước sự chứng kiến của nhiều người.

Lễ cúng trăng thường được tổ chức vào giai đoạn thu hoạch hoa màu nhằm thể hiện sự trân trọng đối với thiên nhiên đã ban cho con người sự sống và thành quả trong lao động, nôm na là nhằm tạ ơn thần mặt trăng đã điều tiết thủy triều – ruộng luôn đầy nước, rau quả luôn xanh tốt mà có được hoa trái, lương thực.

Tôi còn nhớ lễ cúng trăng đầu tiên tôi được dự. Sau khi bày lễ vật, mọi người trong xóm quây quần với nhau, trải chiếu rồi cùng ngồi chắp tay, quay mặt về hướng mặt trăng để làm lễ.

Đợi đúng khi mặt trăng lên cao tỏa sáng vằng vặc, thường là khi trăng mọc lên khỏi ngọn tre cuối vườn, người ta đốt nhang, nến; rót trà rồi mời một người lớn tuổi có uy tín nhất trong xóm làm chủ lễ, khấn vái nói lên lòng biết ơn đối với thần mặt trăng, xin thần tiếp nhận những lễ vật do đồng bào dâng cúng và ban phước cho mọi người sức khỏe dồi dào, mưa thuận gió hòa để mùa màng bội thu trong năm mới.

Cúng xong, chủ lễ mời bọn trẻ đến gần, ngồi chắp tay hướng về mặt trăng, lấy cốm dẹp cùng các thức cúng khác mỗi thứ một ít đút vào miệng bọn trẻ rồi hỏi về ước mơ của chúng.

Mỗi đứa trẻ có một ước mơ khác nhau. Có đứa ước sẽ có nhiều vàng bạc, châu báu, ruộng đất, trâu bò. Có đứa lại ước muốn có nhiều tài, đức. Cũng có đứa muốn có nhà cao, cửa rộng.

Ông chủ lễ đút cho tôi một nắm cốm dẹp có ngâm nước dừa xiêm trộn với đường cát, kèm trái chuối chín. Tôi ráng nuốt rồi lí nhí nói lên ước muốn của mình: “Con muốn được tiếp tục học hành tới nơi tới chốn để đền đáp công ơn cha mẹ đã nuôi nấng dạy bảo”.

Ông nghe không rõ, hỏi lại mấy lần nhưng vì đang ngậm một họng không thể nói được, tôi lắc đầu nguầy nguậy rồi đứng lên, vù chạy ra ngoài, để lại sau lưng một tràng tiếng cười giòn đầy thông cảm…

Sau lễ cúng trăng, người ta còn tổ chức nhiều trò chơi dân gian như thả đèn nước, thả đèn gió, đá cầu, múa Rom vong (múa Lâm Thôn hay múa vòng tròn) cho đến khuya. Dịp này, hội đua ghe ngo cũng được tổ chức, thu hút đông đảo bà con đến xem và cổ vũ.

Bao nhiêu năm trôi qua, tôi vẫn không thể quên hương vị cốm dẹp do chính ngoại và mẹ tôi chế biến. Bây giờ, cốm dẹp được sản xuất bằng máy và bán quanh năm ở các chợ. Do để lâu nên mùi thơm đặc trưng của cốm dẹp không còn, dừa được nạo bằng mô tơ nên dễ nát chứ không còn dài loằng ngoằng, béo ngậy.

Ngày nay, gia đình tôi không còn trồng lúa nếp do ngoại và cha mẹ tôi không còn, các anh chị có gia đình ra riêng ở tứ xứ nên cũng không có dịp đoàn tụ như khi xưa để cắt lúa nếp về quết cốm dẹp.

Mọi thứ giờ được bày bán sẵn ngoài chợ hay trong siêu thị nên thỉnh thoảng tôi lại có cảm giác thèm hương vị ngọt ngào, thơm phức của cốm dẹp; nhớ mùi mạ non, mùi rơm mới thoang thoảng trong gió chiều; nhớ đồng ruộng mênh mông, bát ngát, nhất là khi đến mùa lúa chín chuyển sang màu vàng rực xa tít tận chân trời.

Tôi cứ tiếc hùi hụi, ước gì nhà mình được trở lại như xưa, quây quần cùng nhau giã cốm dẹp cho con cháu được hưởng cảnh ấm áp như cha mẹ chúng ngày xưa. Một trong những điều tuyệt vời nhất của tuổi thơ tôi có lẽ là được tự tay quết cốm dẹp, thưởng thức vị ngon của món quà vặt mộc mạc quê nhà do chính mình làm ra.

Bài viết Những mùa cốm dẹp xưa xa đã xuất hiện đầu tiên vào ngày Sài Gòn Voice.

Mẹ tôi là người Huế, như những người mẹ khác, mẹ tôi có vài món ruột mà chúng tôi ghiền như: bánh bèo, bánh bột lọc, bánh nậm, bún hến, bún bò… Tôi thích nhất món bánh bột lọc. Tôi cũng đã cố gắng học làm, nhưng các món của tôi không có được hương vị đặc trưng như mẹ. Vậy là mỗi lần muốn ăn ngon, muốn thưởng thức cái vị đặc biệt đó tôi phải về… nịnh mẹ.

Tôi thích đi chợ cùng mẹ. Tôi chăm chú nhìn mẹ lựa từng miếng thịt sao cho có mỡ có nạc để đem về cắt nhỏ, lựa từng con tôm sao cho vừa tay gói, vừa miệng cắn. Nếu con tôm nhỏ quá thì khi ăn sẽ có cảm giác toàn bột, không ngon. Nếu con tôm to quá thì vỏ tôm dày, khi ăn cảm giác rất khó chịu và tỷ lệ tôm – bột không cân đối cũng không ngon.

Đơn giản vậy nhưng tôi chưa khi nào mua được con tôm hay miếng thịt vừa ý mẹ, nên mẹ thường phải đi chợ. Mẹ tôi có bí quyết làm bánh rất đặc biệt gói gọn trong ba từ: vừa mắt, vừa tay, vừa miệng. Vậy nên chúng tôi ghiền!

Trong khi tôi và mẹ đi chợ thì em trai ở nhà chặt vài tàu lá chuối sau vườn, đưa lá đi phơi cho kịp nắng. Lá phơi khoảng 2 – 3 tiếng thì đem vào, rọc bỏ cọng, lau sạch rồi xé ra từng miếng, mỗi miếng rộng khoảng 15 phân, những miếng lá thừa thì xé nhỏ làm dây cột. Nhiệm vụ của tôi là phụ mẹ rửa tôm và thịt sạch sẽ, tôm được cắt bỏ râu, đuôi; thịt cắt nhỏ sau đó ướp gia vị: muối, bột ngọt, đường, tiêu, hành củ… cho vừa ăn và để thấm gia vị khoảng 15 phút.

Trong thời gian này, mẹ tôi lấy một ít hạt điều khử dầu và ướp màu điều vào hỗn hợp tôm thịt để có màu vàng hấp dẫn. Kế tiếp, nhân được xào với lửa nhỏ và đảo đều để mỗi con tôm, miếng thịt được chín và thấm đều. Sau đó, đổ nhân ra rổ để cho ráo (loại bỏ dầu dư).

Làm bánh bột lọc cực nhất và khó nhất là khâu áo bột (làm bột). Mẹ tôi áng chừng số bột này là vừa với chỗ nhân kia. Một tay đổ nước, một tay quậy bột, cứ vừa đổ vừa quậy cho đến khi tay mẹ  cảm nhận được bột và nước đã vừa thì ngưng thêm nước. Sau đó, mẹ đưa nồi bột lên bếp, vặn lửa thật nhỏ, quậy chậm đều, sao cho bột không sít dưới đáy nồi. Đợi bột đặc đều, mẹ tắt lửa và tiếp tục quậy cho đến khi bột nguội mới ngưng. Mẹ tôi nói, làm như vậy bột mới dẻo dai.

Khâu chuẩn bị đã xong. Bây giờ, cả nhà chuẩn bị gói bánh. Mỗi người đảm nhận một khâu. Đó là dịp hiếm hoi nhà tôi sum vầy rất vui vẻ. Nhìn gương mặt đang ngời ngời hạnh phúc của mẹ, tim tôi chợt nghẹn lại, làm sao để có nhiều thời gian để được ở bên cạnh ba mẹ.

Trước khi cho một miếng bột lên lá chuối, tôi không quên quét một chút dầu ăn trên lá, để khi ăn, có thể lấy bánh ra dễ dàng. Em tôi phụ trách khâu bỏ nhân vào giữa miếng bột sao cho ngay ngắn. Mẹ tôi chỉnh sửa lại, gói rồi cột hai cái bánh với nhau cũng bằng sợi lá chuối. Cứ thế, từng cặp bánh được hình thành. Cuối cùng, bánh cũng được đem đi hấp. Chúng tôi háo hức chờ đợi…

Bột bánh trắng trong, ôm gọn con tôm đo đỏ và miếng thịt được ướp thấm, chấm vào chén nước mắm nguyên chất đã được dầm ớt và… thưởng thức. Cái dai dai của bột, vị ngon ngọt của tôm và beo béo của miếng thịt mỡ thật hấp dẫn. Nếu ăn luôn miếng ớt, sẽ cảm nhận được vị cay, the, giòn giòn của ớt hòa quyện với cái đậm đà của nước mắm thì còn tuyệt vời hơn.

“Rất vừa miệng!”, ba tôi gật gù, mấy đứa cháu nhao nhao: “Ngon quá nội ơi!”.

Bài viết Bánh bột lọc “vừa mắt, vừa tay, vừa miệng” đã xuất hiện đầu tiên vào ngày Sài Gòn Voice.

Xôi đường ngọt dịu, không làm người ăn thấy ngán ngấy, trẻ con hay người già đều mê. Chỉ nghĩ thôi mà tôi như thấy vị ngon của xôi đường đang đọng nơi đầu lưỡi, hòa quyện giữa gạo nếp thơm dẻo, đậu đen bùi bùi, mè rang thơm lựng, hương gừng cay nồng cùng đường bát ngọt sánh.

Tôi gọi về cho má, hỏi xin công thức và mày mò làm thử miếng xôi đường. Má bày tôi cách chọn loại đậu đen tròn căng mẩy, không lẫn hạt sâu, hạt mốc. Đậu và nếp đem ngâm từ hai tới bốn tiếng cho mềm, vo thật sạch. Tôi hầm đậu chín rồi chắt nước luộc đậu đen ra tô, giữ lại dùng để nấu với nếp, xôi chín sẽ lên màu tím sẫm rất đẹp.

Ở quê nhà má nấu xôi bằng bếp củi, dễ canh lửa chắt bớt nước thừa cho xôi khỏi nhão. Tôi nấu bằng nồi cơm điện, lúc nồi bật sang chế độ ấm là xới tơi xôi rồi ủ đến khi xôi chín đều. Xôi phải ráo, dẻo, không quá khô hay cháy sém. Tất cả phụ thuộc vào sự khéo léo của người nấu, đong đếm sao cho lượng nước vừa đủ.

Sau đó, tôi nấu nước đường. Để xôi đường ngọt thanh chuẩn vị quê, tôi phải dùng đường bát Quảng Nam, nấu từng cục nhỏ tan chảy rồi lọc sạch cặn. TPHCM hết giãn cách nên tôi có thể chạy ra chợ Bà Hoa (Q.Tân Bình) để tìm mua loại đường quê này.

Nước đường bắt đầu sền sệt, tôi cho đậu đen vào, giữ lửa riu riu cho đậu ngấm vị ngọt. Tôi cũng nêm chút xíu muối để xôi đậm đà hơn và thêm gừng nướng giã nhuyễn cho dậy mùi thơm. Đợi đậu đen đã sên đường, liền cho xôi vào, trộn đều tay. Đến khi đường thấm đều vào xôi, khô ráo hết nước thì trộn cùng ba ống vani và chờ xôi nguội.

Ở quê, má sẽ lót lớp lá chuối trong khuôn gỗ hình vuông để xôi khỏi dính. Thiếu thứ lá quen thuộc, tôi sáng kiến quét một lớp dầu lên hộp nhựa trước khi đổ xôi vào. Cũng có thể dùng bao ni-lông thay thế, rồi dùng bao tay ép chặt miếng xôi cho vuông vắn. Xôi đường được ép thành tảng chữ nhật hoặc cắt ra thành hình tam giác, lại rắc mè trắng đã rang chín lên trên, trông khá đẹp mắt và hấp dẫn.

Xong xuôi, tôi chụp ảnh gửi khoe má, nghe má khen rằng con gái lớn khi tập tành nấu nướng cũng khéo tay lắm chứ. Mặc dù tôi vẫn biết, món xôi đường tôi làm chẳng thể nào ngon được như vị xôi đường ngày xưa má nấu.

Thuở nhỏ, từng có lúc tôi không thèm ngó ngàng tới món ăn bình thường này, tới khi xa rồi mới cố công tìm về. Ở nơi phố thị mỏi mệt, được cắn một miếng xôi đường, vị ngọt thơm lan tỏa, lòng bỗng thấy thương nhớ quê lạ lùng. Phải chăng, trong ký ức của mỗi người, hương vị quê nhà sẽ là thứ ta mang theo trọn đời, không phai.

Bài viết Ở xa càng thèm nhớ xôi đường đã xuất hiện đầu tiên vào ngày Sài Gòn Voice.

“Nếu anh yêu cái mặn mà thì về Quảng Nam quê em” (*). Người miền Trung chịu thương, chịu khó. Sống trong điều kiện “ngược đãi” của thiên nhiên, con người đã có những sáng tạo, thích nghi để phù hợp với điều kiện sống.

Miền Trung có hai mùa: mùa nắng cháy da, gió Lào thổi hanh khô và mùa mưa bão lũ hoành hành. Tính mẹ hay lo xa, mùa nắng thuận lợi cho làm ăn, mẹ lo tích góp để dành. Năm nào cũng vậy, tới tháng 8, 9 Âm lịch thì thóc lúa đầy nhà, gạo đầy chum. Và đặc biệt không thể thiếu các loại cá phơi khô.

Biển miền Trung dồi dào tôm cá. Biết người nơi đây sống trong điều kiện khắc nghiệt, nên bà mẹ thiên nhiên đôi lúc hào phóng ban tặng sản vật bù đắp. Hội An được bao bọc bởi sông biển nên chúng tôi may mắn được thưởng thức cá tươi thường xuyên. Trừ những ngày bão lụt.

Có ba địa điểm ở đây chúng tôi có thể mua được cá tươi ngon. Đầu tiên phải kể chợ cá Cẩm Hà, tầm 3 – 4 giờ sáng, ghe thuyền đánh bắt xa bờ cập bến, để cung cấp hải sản, tôm cá mực cho các thương lái. Từ 19-20 giờ, thuyền đánh bắt gần bờ cập bến để cung cấp cá tôm cho người dân.

Điểm mua cá tươi ngon thứ hai là tại Ao Thuyền, Cẩm Nam, Hội An. Thời gian tầm 16-17g30 chiều là thuyền về. Điểm cuối cùng là chợ Điện Dương, gần ngay Hội An trên đường biển chạy ra Đà Nẵng, chợ đông tầm lúc 8-9 giờ sáng.

Mẹ chở tôi đi sớm, tầm 3 giờ sáng chúng tôi đã đến chợ. Ghe thuyền đánh bắt vừa cập bến, các ngư dân đem cá lên bờ. Cá tươi ngon nhưng một số còn chưa được phân loại. Mẹ và tôi nhanh tay chọn các loại cá mối, cá cơm, cá nục nhà thích.

Sau đó, phụ nữ trong nhà bắt tay vào khâu làm sạch, chế biến cá. Mẹ tôi thường phân làm hai loại, loại phơi khô bình thường và loại tẩm ớt, gia vị rồi đem phơi.

Nắng miền Trung mùa hè cháy da. Cá chỉ cần phơi tầm 7 -10 nắng là có thể bảo quản lâu dài. Tính mẹ kỹ, phơi thêm 4 – 5 nắng nữa để yên tâm. Ngoài cá phơi khô, mẹ tận dụng các loại cá nhỏ hơn để muối mắm và làm thêm nước mắm nguyên chất để cả nhà dùng quanh năm.

Ở miền Trung có những ngày trời mưa dầm dề và lạnh tê tái. Thời tiết như vậy, chúng tôi gọi là “biển động”, cá trong tiết trời như này thường không ngon mà lại đắt đỏ. Đây là lúc mẹ chế biến các món ăn từ cá khô, nguyên liệu có sẵn trong nhà.

Cá khô xào thịt heo, cá khô xào măng, cá khô xào lẻ, cá khô nướng. Nói chung có thể biến tấu, chế biến rất nhiều món. Ăn với cơm nóng thì ngon hết nấc.

Đầu tiên cá cơm (nếu là cá mối thì cắt nhỏ) rửa sạch qua nước, để ráo. Mẹ khử hành tím rồi cho thịt heo vào xào đến khi keo lại, mỡ chảy ra béo ngậy. Khi thịt đã thấm bắt đầu cho cá khô vào khuấy đều một chút nữa, nêm nếm và tắt bếp.

Món cá khô xào măng hoặc xào không nấu nhanh hơn. Chảo nóng, khử hành tỏi cho thơm và bỏ cá vào khuấy đều và nêm nếm gia vị cho vừa vặn là xong.

Mùa này ba tôi nướng vài con cá mối là đủ nhâm nhi vài ly rượu gạo cho ấm bụng. Cá khô phơi và trữ sẵn trong nhà, tiện lợi là vậy. Món này lại ăn ngon miệng vừa giúp cả nhà thay đổi khẩu vị, vừa tiết kiệm.

Ngoài cá cơm, cá mối phơi khô, Hội An còn có nhiều loại cá khô khác nữa: cá đắc, cá mục, cá chỉ vàng, cá hố… Nhưng nhà tôi chỉ thích hai loại cá cơm và cá mối.

Chiều nay, mẹ nấu nồi cơm to và kho cá cơm với thịt heo quê. Thêm rau khoai luộc chấm mắm cái nhà làm, lấy nước làm canh. Đơn giản vậy thôi mà đứa nào đứa nấy khen ngon, ăn đến mấy chén.

Mẹ nhìn đàn con gật gù khen ngon nên cũng vui lây. Con cái lấy chồng lấy vợ, xây nhà cửa gần ba mẹ cũng có cái hay. Thỉnh thoảng chúng tôi lại quây quần bên ba mẹ, xúm xít nấu ăn như thuở nhỏ cách đây mười mấy năm.

Tôi sẽ học hỏi mẹ bài phơi cá khô truyền thống để còn tích trữ cho mùa mưa, gói ghém yêu thương cho gia đình nhỏ của mình.

* Lời bài hát Yêu cái mặn mà của nhạc sĩ Trần Quế Sơn

Bài viết Trời mưa về Hội An thưởng thức cá khô đã xuất hiện đầu tiên vào ngày Sài Gòn Voice.

Cái chái bếp lụp xụp của ngoại quanh năm đượm mùi củi lửa. Ở một góc nhỏ sát mé tường ám đen, ngoại hay kê mấy cái chum để muối cà. Khung cửa sổ nhỏ bằng gỗ thông có những đường vân uốn lượn luôn mở. Ánh nắng vàng ươm thường len qua khung cửa, hắt lên những chiếc chum sành cũ đã bóng nước.

Ngoại nói, cà đem muối không chỉ lăn lộn trong những hạt muối trắng ngần, mà còn phải hãm mình dưới nắng, từ ngày này sang ngày khác mới đậm vị.

Từ lúc hè sang, khi mấy bụi cà ngoài biền sông bắt đầu ra trái bói, cũng là lúc ngoại xắn tay áo cọ rửa mấy chiếc chum vại, đặt gọn ở một góc sau chái bếp, để chuẩn bị muối cà. Ngày nhỏ, tôi thường hay theo ngoại ra biền sông hái cà. Buổi sáng mùa hè mát rượi. Nắng ban mai nhẹ như tơ vàng, hắt lên đám hoa cà nở tím rịm vẫn còn ngậm đầy sương.

Ngoại cắp theo cái rổ tre, đi dọc luống cà, nhìn trái cà nào vừa ý, ngoại liền hái xuống, thả lăn lóc trong rổ. Đám bướm vàng rượt theo nắng, chấp chới xoay quanh bụi cà, khi nghe tiếng bước chân lạo xạo đạp trên cát của ngoại đến gần mới vội vã bay xa.

Cà hái ngoài biền về, ngoại sẽ rải trên chiếc mủng tre cũ đã rách đôi chỗ nhưng ngoại còn tiếc chưa chịu bỏ. Ngoại đặt mủng cà lên mái tôn chái bếp, phơi nửa ngày cho heo héo rồi mới đem cắt cuống, rửa sạch.

Thường ngoại sẽ muối cà theo hai cách. Để cà ăn được quanh năm, ngoại sẽ đặt cà trong chum, cứ một lớp muối, một lớp cà xen kẽ nhau. Trên cùng ngoại để một tấm phên đan bằng tre mỏng, rồi đặt thêm hòn đá cuội thật nặng để nén cà lại thật chặt trong chum.

Với chum cà ăn xổi, ngoại sẽ nấu nước muối, thả vào ít tép tỏi, dăm quả ớt, rồi cũng nén lại bằng phên tre sao cho cà không được nổi trên mặt nước. Chỉ cần dăm ba ngày, quả cà đã ngấm vị mặn, dậy mùi chua.

Cà muối xổi chỉ cần chấm với chút ruốc, hay mắm nêm, kỳ công thì giã ớt tỏi, đường, thêm chút nước mắm rồi trộn đều lên là thành món mắm cà giòn sật, chua chua ngọt ngọt ăn không biết ngán.

Những ngày mưa dầm, việc chợ búa trở nên khó khăn, chum cà muối của ngoại sau chái bếp trở thành điểm nhấn trong bữa cơm nhà nghèo. Chỉ cần đôi ba con cá vừa bắt được ngoài đồng, thêm chén cà là qua một bữa, hao cơm phải biết.

Bây giờ ngoại già, tay đã run nên chẳng còn sức để loay hoay trong chái bếp. Đám chum sành cũ vẫn nằm yên một góc trong quên lãng. Sau bao mùa mưa nắng, những chiếc sà lan ngày đêm hút cát trộm khiến biền đất trước nhà biến mất. Nhiều lúc, nhìn nắng chiếu bên sông, tôi lại nhớ quay quắt dáng ngoại hái cà, muối dưa, lại thèm vị cà muối năm nào của ngoại.

Bài viết Chum cà sau chái bếp đã xuất hiện đầu tiên vào ngày Sài Gòn Voice.