Cánh đồng – nơi tôi được sinh ra – nằm đối diện nhà. Ngay trước mặt nhà có mấy đám ruộng được tre bao bọc hai bên hông. Tiếng là ruộng nhưng không trồng được lúa vì nằm ngay chỗ trũng, sát lù mương nên quanh năm đọng nước, tạo thành lớp bùn dày đặc, xóm gọi “đầm bùn”. Mấy đám ruộng bùn đó mẹ dâm rau muống nước còn lũ nhóc trong xóm ra đó nghịch bùn. Bùn nhiều lắm! Mùa nắng lội tới đùi, mùa mưa bùn trồi qua hông. Hồi còn nhỏ xíu, những buổi chiều mùa hè tôi được chị Hai dắt ra đứng bên đầm bùn, coi người lớn giăng câu, bắt cá. Thấy mấy anh chị lớn hơn được ngập hai chân dưới bùn, tôi thèm… khủng khiếp. Thể nào cũng len lén thọc chân xuống bùn và thể nào tôi cũng bị chị la chơi bẩn. Giới hạn là chỉ được đứng nhìn mẹ dâm rau muống. Ức quá tay!

Sau này, khi được cấp “giấy phép” lội bùn, tôi đã tận hưởng cảm giác nghe bùn ngấm vào từng thớ thịt.

Tôi cá là đứa trẻ nhà quê nào cũng có sở thích lội bùn – như tôi. Còn sao nữa, bùn mềm mịn vỗ về da thịt, mát lạnh khoan khoái. Bùn lên tới đâu, cảm xúc trào tới đó. Hay hơn nữa là được tự tay chạm vào những con vật cư ngụ trong bùn mềm, cảm giác như được trải qua một cuộc phiêu lưu kỳ thú. Vì nỗi hay ho đó mà buổi trưa lũ nhóc trong xóm thường trốn mẹ đi lội bùn bắt cá. Cá đâu không thấy chỉ thấy… bùn, thấy bịnh! Y như người… bùn! – đó là câu “mắng” kinh điển của mẹ. Và tôi lỏn lẻn cười vì trúng ý.

Hồi đó, tôi còn tin có niềm vui tuổi thơ nào hấp dẫn bằng những phút giây được tắm mưa ngoài đồng và dầm lút đôi chân vào ổ bùn. Cực thích là những buổi chiều mùa hè. Bầu trời cao xanh. Gió đồng lao xao mát rượi nhưng đứa nào cũng dõi mắt lên cao cầu mưa. Nếu thấy tín hiệu một đám mây đen thì mừng khấp khởi, chực lột áo, bỏ mũ để cõng mưa. Đứng ngửa mặt dưới mưa, thấy đất dưới chân bỗng mềm mại, hóa bùn. Rồi chúng tôi khom xuống, đưa nay hốt những nắm bùn to, ném tung tóe vào nhau rồi cười ha ha sảng khoái. Tưng bừng nhất là trò chơi với bùn – chúng tôi gọi là bùn nguyên chất, bùn sạch. Sau màn ném bùn thì đi tìm những ụ đất rồi thi nhau đưa chân dẫm. Thứ bùn dẻo quánh ấy được chế tác thành con bò cộ có cái ụ hoành tráng và hai cái sừng cong vút. Đứa nào cũng ngắm nghía thành phẩm của mình và nghĩ đó là sáng tác đáng được vinh danh cấp… thế giới.

Mười lăm năm “quyện” với bùn nên sau này nó bết vào tôi, ám ảnh. Đến nỗi, những lúc sạch bóng áo lụa thơm tho, tôi vẫn có cảm giác mùi bùn đang phảng phất ở đâu đó quanh mình.

Xa cánh đồng quê, trở thành công dân xóm núi, tôi nhớ da diết cái mùi hăng hăng, nồng nồng, tanh tanh của những thửa bùn mềm nhuyễn quê nhà. Đến nỗi sau cơn chấn thương kinh hoàng, dù ký ức lơ lửng nhiều đoạn nhớ quên thì những ngày bầu bạn với bùn mềm cứ hiện về đầy rẫy và sống động trong tâm trí. Tôi không thể nhịn cười khi ký ức tìm về một ngày mưa, lội bùn tím chân và hoảng hốt la oai oái, la vỡ cánh đồng làng lúc phát hiện dưới bắp chân bết bùn có một em đỉa mập béo. La làng xóm kêu cứu mà co cẳng chạy hết tốc độ, chạy bã thì nằm ào ra đám ruộng có nước chân, lăn lộn tới mức đám rạ hóa… bùn. Lúc đứng dậy, tôi bị bùn nhuộm từ đầu đến đít làm cả bọn cười toe.

Bây giờ, mỗi dịp về thăm quê, tôi thường chọn con đường nhỏ băng qua cánh đồng làng để được “hội ngộ” mùi bùn tanh tanh, nồng nồng, hăng hắc. Cái mùi thân thương dắt tôi về tuổi thơ, níu giữ hồn tôi với nơi cắt rốn.

Bài viết Mùi… bùn đã xuất hiện đầu tiên vào ngày Sài Gòn Voice.

Năng động, tháo vát là tính cách nổi trội nhất của mẹ. Công việc chính là làm ruộng nhưng mẹ bảo, nếu chỉ làm đúng mấy sào ruộng nhà thì đói sấp mặt. Rồi lấy gì cho bầy con ăn, học? Vì như vậy nên vừa làm ruộng nhà vừa xếp lịch làm thuê, ai kêu gì mẹ làm nấy. Từ cày, cuốc, cấy dặm, nhổ cỏ, cắt lúa, phơi rơm đến đào khoai, nhổ mì, bẻ bắp, bê gạch… mẹ nhận tất tật công việc trong khả năng theo thời gian, mùa vụ.

Là người đàn bà của công việc, chỉ trừ những ngày sức khỏe ẩm ương mới thấy mẹ ở không chứ mẹ đi làm từ tờ mờ sáng, lúc còn chưa rõ mặt người và về tới nhà khi trời đã chập choạng tối.

Mẹ về nhà, việc đầu tiên là từ ngoài cổng, vừa đi vừa cởi áo khoác. Luôn luôn như vậy, mẹ chạy đua với thời gian. Về nhà không kịp uống gáo nước mà đi ngay vào bếp lo cơm chiều. Mẹ áy náy kêu, chết rồi, tối thui mà chưa có cơm, cha con chờ chút nghen, xong liền! Và tôi, những chiều như vậy có nhiệm vụ cầm áo khoác của mẹ vắt lên sợi dây cột ngang hiên. Chiếc áo bà ba cũ mèm, xâm kim hết trọi. Áo đầm đìa mồ hôi, phần lưng áo ướt rượt, như vừa được nhúng ngập vào thau nước. Tôi cảm thán nói to, mẹ ơi, con vắt chiếc áo mà sợi dây oằn xuống. Mẹ vừa làm bếp vừa nói vọng ra, ráng học cho giỏi, mai mốt mặc đồ đẹp đi làm chứ đừng để dốt rồi phải ra đồng măn tro mò trấu như mẹ… Phải sau này, lớn hơn chút tôi mới cảm nhận được sức nặng của chiếc áo ướt đầm mồ hôi.

Tôi ở nhà nhưng nhìn áo mẹ là biết trạng thái của cánh đồng. Mùa đi cấy, áo mẹ bết bùn thành vệt. Mùa cắt lúa, áo mẹ dính rơm, cầm giũ thì những hạt thóc rớt ra từ trong túi áo. Bận rộn nhất là những ngày vào mùa gặt, mẹ gần như không có thời gian để giặt áo khoác. Có hôm làm về, mẹ cởi chiếc áo vứt bạch dưới đất mắng: dính phấn lúa, ngứa chịu không nổi. Mắng xong rồi đem ra giếng giặt trong bóng tối.

Đồng xong việc, mẹ liền vô rừng. Làm đủ thứ. Từ đi tìm lá sâm nam, hái đỏ hái sặc, chặt đác đến kiếm củi. Giỏi lắm, mẹ gần như làm được tất tật những công việc ở rừng mà một người đàn ông có thể làm. Những hôm đi rừng về, áo mẹ sũng mồ hôi, ngai ngái hương rừng. Chiếc áo mẹ móc bên hiên, ngồi trước sân chơi tôi cũng nghe được mùi lá vàng úa, mùi cây khô và cả mùi chua của trái đỏ, trái sặc. Hồi đó còn nhỏ quá, tôi chưa thể ra đồng, vô núi để nhìn mồ hôi mẹ đổ như mưa nhưng những lúc thấy mẹ vung cuốc trồng rau ngoài vườn, tôi đã quan sát “diễn biến” lưng áo mẹ. Ban đầu là những mảng ướt loang lổ, sau đó đẫm giữa lưng và từ từ sũng hết lưng áo. Chiếc áo mỏng tanh, ướt nhẹp, bết vào da, để lộ ra cả chiếc sẹo lồi trên lưng sau lần mẹ bị ngã trên núi.

Những ngày không thể ra đồng, vô rừng, mẹ cũng tìm việc để làm ở nhà. Mẹ bảo ở không tay chân ngứa ngáy, bứt rứt khó chịu. Khéo tay, tỉ mỉ và chịu khó, mẹ nhận lá chuối khô về đan ghế, đợt nào đứt hàng, mẹ nhận hạt đào về bóc vỏ. Hai công việc này đòi hỏi sự chăm chút nhưng tiền công rẻ bèo. Nhưng mẹ không nề hà mà cặm cụi làm. Những ngày làm ở nhà thường là những ngày có mưa. Hơi lạnh nhưng trên trán mẹ vẫn lóng lánh những giọt mồ hôi. Làm một lát, mẹ than nóng rồi lột áo ngoài ra. Tôi cười hi hi bảo, mẹ lúc nào cũng có thể đổ mồ hôi. Mẹ bảo tại tốt mồ hôi chứ không bao giờ đả động gì tới chuyện quanh năm làm lụng. Chính sự lặng lẽ đó đã làm nổi lên đức khiêm nhường, chịu thương chịu khó của mẹ.

Bài viết Lưng áo mẹ đã xuất hiện đầu tiên vào ngày Sài Gòn Voice.

Nhà có hơn hai sào ruộng nhưng đã không trồng lúa từ hơn 5 năm rồi, nên trong tôi cứ lơ lửng một nỗi niềm khó tả khi mắt chạm vào những đám lúa trĩu hạt hai bên đường trên một miền quê nào đó lúc mùa gặt về. Và mùa này cũng vậy. Từ lúc màu vàng của lúa chín trải đều dọc theo hai bên quốc lộ, lòng cái thằng gốc gác nhà quê như tôi lại thấy âm ĩ một niềm vui rộn rã đợi chờ. Vì những năm nhà làm ruộng, giờ là lúc ba mẹ và anh chị em chúng tôi tất bật lo những việc xung quanh những ruộng lúa sắp gặt. Nào là mượn người cùng gặt, nào là thuê máy tuốt, nào là lo tháo nước từ ruộng để cá xuống ao cho dễ bắt.

Rơm vàng dẫn tôi vào chiều muộn, vào sâu hơn trong từng thôn xóm, từng nóc nhà, từng khoảng sân gạch nhỏ đầy rơm và cũng đầy lúa. Như đứa trẻ ngây thơ tìm về bầu sữa mẹ, tôi cứ thả cho lòng rong ruổi với rơm, với những ngọn gió rì rào bờ tre thơm hương rạ mới. Trên đường làng, thỉnh thoảng từng đàn trâu được lùa về bởi các em bé. Từng chiếc xe máy kéo theo xe bò chở đầy lúa vừa gặt cũng chầm chậm rẽ theo các ngõ nhỏ để vào từng nhà người nông dân. Lòng chợt thấy bình yên hơn. Nơi đây chỉ cách nhà tôi ở khoảng hơn 10 phút xe máy chạy nhưng không khí quê, không khí mùa màng gặt hái vẫn còn nguyên vẹn.

Gió chiều thổi những bụi rơm khô bay ngược vào mặt tôi, lọt cả vào người. Có thể với những ai chưa một lần sống ở quê hay không quen với những mùa gặt lúa, khi bụi lúa bụi rơm bay vào người sẽ cảm thấy rất ngứa và khó chịu. Đó là điều khá đặc trưng mà có lẽ người nông dân bao đời nay phải luôn chấp nhận và gắn bó để có những hạt lúa, hạt cơm sau vụ gặt. Tôi thì quen với cái ngứa ấy, từ hồi còn lẫm chẫm theo mẹ đi gặt. Và, trong những mùa gặt lúc nhà còn làm lúa, đôi khi tôi lại thích nằm trên thảm rơm phơi trong vườn, nhìn chiều đi qua trên từng ngọn tre, ngọn cau của vườn nhà. Trong ký ức của tôi, mùi rơm và cái ngứa của bụi rơm dường như đã thành một điều gì đó rất thương, rất quen chứ không mang chút nào khó chịu cả.

Đêm xuống rất nhanh. Những nhà gặt sớm đã bắt đầu đốt un những đống lúa lép. Sau khi phân loại, những hạt lúa lép sẽ được người nông dân đem ra đầu ngõ đốt. Đó là một cái lệ, và cũng là một nét văn hóa quê kiểng mà tôi cũng đã quen dần từ nhỏ. Cứ cuối mỗi chiều sau mùa gặt, mùi khói lúa lép un lên lại xông vào mũi tôi, dù đó là của một nhà cách nhà tôi tầm vài trăm mét. Nhà nào đống lúa lép ấy cháy lâu thì chắc chắn mùa vừa qua cũng hơi buồn một chút. Còn ai chỉ có một ít lúa lép thôi thì niềm vui đã đầy theo từng bao lúa, từng góc nhà để lúa trữ lại. Quê nghèo với mùa gặt trong tôi đơn giản là những điều như vậy. Nhưng nhiều khi thao thức cả mấy đêm trời lúc ở một nơi nào quê lạ xứ người, vọng về trong tâm tưởng mái nhà với mùa gặt tới…

Những con đường làng rải rơm vàng chiều nay chắc hẳn sẽ thêm vào trong trí nhớ tôi một nỗi niềm mới. Bởi cũng lâu lắm rồi tôi mới có dịp thả lòng trôi theo mùi rơm rạ, trôi theo những mùa gặt, những đường rơm, những sân lúa thế này. Cuộc đời ba mẹ tôi đã kéo rất dài với những ước mơ bình thường nhất theo từng đám ruộng, từng mùa rơm, từng hạt lúa lép bay theo gió chiều. Tôi may mắn không cơ cực với cái cày cái cuốc cùng lúa cùng khoai, nhưng lòng vẫn nặng lắm khi nghĩ về gia đình, cùng nét quê ngày xưa và cả bây giờ. Nó như đã thấm vào trong huyết quản của mình.

Để rồi chiều nay tôi cứ bâng khuâng những nỗi niềm quê mùa lúa gặt miên man theo từng cánh cò, từng đàn trâu về muộn trên nẻo đường quê…

Theo Nguyễn Thành Giang/ baodaklak

Bài viết Chiều quê đi giữa rơm vàng đã xuất hiện đầu tiên vào ngày Sài Gòn Voice.