Theo tư liệu Hán Nôm và các tài liệu khác thì đình Cái Chiên được dựng từ thời Hậu Lê (khoảng thế kỷ 18), thờ 8 vị thần và Thành hoàng làng. Đình có quy mô nhỏ trên một quả đồi thấp có tên Gồ Tròn. Qua nhiều biến động lịch sử, đình vẫn giữ được nhiều dấu tích nền móng, di vật quý cho tới ngày nay.

Đình Cái Chiên nay thuộc xóm Vụng Bầu, thôn Đầu Rồng, xã Cái Chiên. Đình hiện tọa lạc trên lưng chừng triền núi, nơi có diện tích đất rộng, cao ráo, thoáng đãng. Phía sau đình là dãy núi khum khum như thể miệng rồng, ở giữa có một dải đất thấp hơn vươn ra như thể lưỡi rồng là nơi dựng đình. Đây là vị trí đắc địa nhất của làng Cái Chiên theo thế rồng nhả ngọc. Sau khi có đình, người dân xã Cái Chiên còn xây dựng các ngôi miếu để thành hoàng ngự, tạo thành một quần thể đình – miếu như nhiều làng xã Việt khác.

Đình Cái Chiên lưu giữ nhiều tư liệu quý, dấu tích lịch sử, các giá trị văn hoá vật thể và phi vật thể, một số cổ vật, di vật giá trị có niên đại từ thời Hậu Lê, thời Nguyễn. Đặc biệt, nhân dân xã Cái Chiên vẫn còn lưu giữ được một quyển sách Hán Nôm viết năm 1897, ghi tên các vị Thành hoàng và các bài văn cúng tế Thành hoàng trong lễ hội đình Cái Chiên.

Tại Viện Thông tin Khoa học Xã hội có 1 quyển hương ước chép năm 1937, ghi lại các quy định và sự lệ của làng Cái Chiên, châu Hà Cối, tỉnh Hải Ninh. Đây là những tư liệu, hiện vật vô cùng giá trị, khẳng định dấu ấn văn hóa của nhân dân xã đảo Cái Chiên.

Lễ hội đình Cái Chiên trước đây được tổ chức từ ngày 16 đến 20 tháng giêng hàng năm với nhiều nghi lễ: Lễ cáo yết, lễ rước Thành hoàng, lễ nhập tịch, lễ an vị, lễ ngồi đình của các chức sắc quan viên… Đặc biệt là nghi lễ hát thờ thần (hát cửa đình) trước khi tế Thành hoàng và lễ dâng cỗ tế Thành hoàng. Phần hội có các trò chơi, diễn xướng dân gian như: Tổ tôm, cờ tướng, hát nhà tơ, hát đối giao duyên… Lễ hội không chỉ giới hạn trong phạm vi xã Cái Chiên mà còn thu hút được nhân dân ở các địa phương lân cận tham gia thi hát.

Quần thể đình – miếu Cái Chiên còn là “nhân chứng” của nhiều sự kiện lịch sử. Trong Cách mạng Tháng Tám 1945 và kháng chiến chống Pháp, đình Cái Chiên là nơi nhân dân trên đảo bỏ phiếu đại biểu Quốc hội, bầu uỷ ban kháng chiến, uỷ ban kháng chiến hành chính; thành lập Đội tự vệ vũ trang của xã, kết nạp đảng viên các xã miền biển Hà Cối, thành lập chi bộ ghép miền biển Duyên Hải tỉnh Hải Ninh. Đình cũng là nơi đặt hũ gạo để quyên góp nhân dân ủng hộ kháng chiến; tổ chức các lớp bình dân học vụ…

Đặc biệt, giữa năm 1948, tại đình Cái Chiên đã diễn ra lễ kết nạp lớp Đảng viên đầu tiên của các xã miền biển Hà Cối. Đình cũng chính là nơi thành lập Chi bộ Đảng miền Duyên hải đầu tiên của tỉnh Hải Ninh gồm các xã: Cái Chiên, Phú Hải, Tiến Tới (huyện Hải Hà) và Vĩnh Thực, Vĩnh Trung (nay thuộc TP Móng Cái).

Như vậy, có thể thấy đình Cái Chiên mang nhiều giá trị đặc sắc, có bề dày văn hóa, lịch sử gắn với nhiều thời kỳ cách mạng. Hiện huyện Hải Hà đang tập trung phát triển xã đảo Cái Chiên thành điểm đến du lịch cao cấp. Vì thế nếu đình Cái Chiên được quan tâm đầu tư tôn tạo đúng mức, đây sẽ là một trong những nguyên liệu tuyệt vời để phát triển du lịch văn hóa, lịch sử trên xã đảo đẹp, giàu tiềm năng này.

Bài viết Đình Cái Chiên đã xuất hiện đầu tiên vào ngày Sài Gòn Voice.

Độc đáo kiến trúc

Lần đầu dừng chân trước khu di tích Nhà lớn Long Sơn tại Vũng Tàu, điều hấp dẫn chúng tôi không chỉ ở chỗ đây là công trình kiến trúc độc đáo của những khu nhà liền kề nhau, mang sắc màu và phong cách nhẹ nhàng, bình dị gần gũi với đình miếu ở các làng quê Việt Nam, mà còn là những câu chuyện phía sau cánh cửa rộng mở, mang đậm triết lý nhân văn, tinh thần nghĩa khí, hào hiệp của con người phương Nam khai sinh miền đất mới, không dễ nơi đâu có được.

Hôm ấy là Chủ nhật, nên lượng người vào ra Nhà lớn khá đều đặn. Đặc biệt, có cả nhóm học sinh mặc đồng phục đến tham quan hoặc sinh hoạt tại các khoảng sân một cách có tổ chức và khá trật tự. Nhà thơ Lê Nhật Ánh, người đưa chúng tôi đến như muốn dành sự bất ngờ khi nói: “Trước hết các bạn hãy vào ngồi phòng lễ tân, uống trà dùng mứt, thì sẽ hiểu dần những gì các bạn cần tìm hiểu tại Nhà lớn…”.

Tiếp đón chúng tôi một cách ân cần là những người phụ nữ đứng tuổi, mặc đồng phục bà ba màu đen. Tất cả khách tham quan đều được hướng dẫn rửa tay sát trùng và đeo khẩu trang phòng chống dịch Covid. Điều khá bất ngờ tất cả những người trông coi ở đây đều tình nguyện góp sức để gìn giữ khu di tích này chứ không hề được trả công. Khách không phải mua vé, được mời vào khu nhà khách, ngồi uống nước trà nóng và nghe kể chuyện về Nhà lớn…

Chúng tôi được hướng dẫn vào tham quan khu di tích theo từng nhóm nhỏ. Thật thú vị, Nhà lớn Long Sơn gồm nhiều nhà có lối kiến trúc tựa kiểu đình làng Việt Nam, nhưng không theo một quy hoạch tổng thể nào cả. Các nhà lầu nhà trệt xen kẽ kế tiếp nhau, không cân đối, không sau trước, đã tạo nên một bố cục kiến trúc khác lạ, phá vỡ niêm luật xây dựng đương thời. Tất cả đều thể hiện nét tín ngưỡng riêng và tính quần cư, đoàn kết giữa những người dân tha hương khi đến chốn rừng núi hoang vu lập nghiệp. Ngoài các gian thờ Phật giáo, Đạo giáo, Nho giáo… cùng những người trong gia tộc họ Lê, còn một số nhà phụ như: lẫm lúa, kho đựng đồ, nhà bếp, nhà máy đèn, nhà ở của bá tánh và dòng tộc… Hầu như những vật lưu niệm tại Nhà lớn phần lớn được sưu tầm từ khá nhiều vật dụng của cả ba miền Nam-Trung-Bắc như bàn ghế, tủ thờ, những bức hoành phi, liễn thờ… Trong đó, có giá trị nhất là bộ bàn ghế bát tiên cẩn hoa cương và xà cừ được cho là của vua Thành Thái từng dùng ở Bạch Dinh tại thành phố Vũng Tàu và bộ tủ thờ cổ cẩn xà cừ gồm 33 chiếc, có nguồn gốc từ vùng Hà Đông. Hoặc ngay phía sau khu chính điện nơi ông Trần thường ngồi giảng đạo lý vẫn còn lưu giữ bộ ảnh chữ Nôm truyện Lục Vân Tiên, trước vẽ trên lụa, sau được phục chế trên kính.

Đậm chất Nam Bộ

Nhà lớn Long Sơn còn gọi là đền ông Trần, tọa lạc trên diện tích khoảng 2 ha, nằm bên sườn phía Đông Núi Nứa, thuộc xã đảo Long Sơn, thành phố Vũng Tàu được khởi công xây dựng từ năm 1910 đến 1929 thì hoàn thành. Nhà lớn cũng đã được Bộ Văn hoá-Thông tin công nhận là di tích lịch sử-văn hoá cấp quốc gia, đồng thời còn được xếp là một trong 100 điểm đến hấp dẫn của Việt Nam, du khách tìm đến ngày một đông. Người tạo dựng ra khu Nhà lớn là ông Lê Văn Mưu tên thường gọi là ông Trần, một nghĩa sĩ từng tham gia chống Pháp. Năm 1900, khi khởi nghĩa bị thất bại và bị lính Pháp truy lùng ráo riết, ông đã cùng người trong gia tộc đi bằng thuyền buồm dừng chân ở chợ bến Long Điền. Sau khi nhận thấy phía Nam đảo Long Sơn chưa người khai phá, ông bèn chọn nơi này mở đất lập nghiệp và truyền đạo.

Sau khi ông Trần mất, ngoài đạo giáo của Khổng Tử, Nhà lớn Long Sơn còn hình thành tín ngưỡng đạo ông Trần với mục đích chính là hướng con người về nhân, lễ, nghĩa, trí, tín, trung, hiếu, cứ thế mà truyền đời, nên được tôn sùng. Trong đó, dạy con cháu giữ gìn những phong tục, tập quán của ông như: mặc quần áo bà ba, người đàn ông đi chân trần, để đầu trần, ở trần, sống và làm việc như một nông dân bình thường, “đầu đội trời, chân đạp đất” như những bậc anh hùng xa xưa. Tất cả hoạt động từ sinh hoạt đến tính cách đều học theo ông và mang đậm chất con người vùng đất Nam Bộ.

Hàng năm vào ngày giỗ ông Trần và ngày Tết Trùng cửu (9 tháng 9 âm lịch), Nhà lớn Long Sơn đều có tổ chức lễ hội long trọng, thu hút hàng chục ngàn người gần xa, chủ yếu từ các tỉnh ở miền Đông và miền Tây Nam bộ về tham dự. Đặc biệt, khách còn có thể nghỉ qua đêm tại dãy nhà phố cổ bằng gỗ và được thiết đãi cơm chay miễn phí. Mỗi mùa tết đến, Nhà lớn lại chuẩn bị những phần quà là sách vở, tặng cho những em học sinh nghèo mà hiếu học, hay những phần gạo cho những hộ nghèo trong xã…

Bài viết Thăm khu Nhà lớn Long Sơn đã xuất hiện đầu tiên vào ngày Sài Gòn Voice.