Chiến sự Iran gây chấn động kinh tế toàn cầu

Các cuộc tấn công bằng tên lửa và máy bay không người lái từ Iran đã làm gián đoạn dòng chảy thương mại qua một trong những tuyến kinh tế quan trọng nhất của thế giới.

Hoạt động vận chuyển hàng hóa bằng đường biển và đường không giữa châu Á và châu Âu gần như bị tê liệt, kéo theo sự suy giảm mạnh tại các thị trường tài chính trên toàn cầu.

Khi chiến dịch quân sự của Hoa Kỳ và Israel tại Iran bước sang tuần thứ hai, tác động kinh tế đã lan rộng vượt xa lĩnh vực dầu mỏ và khí đốt, vốn thường xuyên phụ thuộc vào lưu thông qua eo biển Hormuz.

Việc nhiều sân bay quốc tế tại khu vực xung đột phải đóng cửa, bao gồm sân bay Dubai là nơi có lượng khách quốc tế lớn nhất thế giới, đã khiến gần 20% năng lực vận tải hàng không toàn cầu bị đình trệ. Các lô hàng điện tử tiêu dùng, dược phẩm và kim loại quý đều bị ảnh hưởng nặng nề.

Theo ông Ryan Petersen, Giám đốc điều hành Flexport, chi phí vận chuyển hàng hóa bằng đường hàng không từ châu Á sang châu Âu đã tăng 45% kể từ khi chiến sự nổ ra, cao hơn gấp đôi mức tăng của tuyến châu Á sang Hoa Kỳ. Diễn biến này phản ánh một thực tế rõ ràng: kinh tế châu Âu và châu Á đang chịu tác động nhanh và mạnh hơn nhiều so với Hoa Kỳ.

Ông Maurice Obstfeld, cựu kinh tế trưởng của Quỹ Tiền tệ Quốc tế, nhận định các nền kinh tế châu Âu và châu Á phụ thuộc nhiều vào nhập khẩu năng lượng, do đó dễ bị tổn thương trước những hệ lụy lan tỏa từ cuộc xung đột tại Iran. Vị trí địa lý gần với khu vực chiến sự cũng khiến châu Á và châu Âu đối mặt khả năng bị ảnh hưởng trực tiếp.

Dù vậy, Hoa Kỳ không tránh khỏi tác động. Giá xăng tại nước này đã tăng từ mức 2,98 USD mỗi gallon lên 3,41 USD chỉ sau một tuần, theo dữ liệu của AAA.

Nông dân Mỹ cũng chịu rủi ro vì chi phí phân bón tăng mạnh. Nếu xung đột kéo dài hơn kỳ vọng của chính quyền Tổng thống Donald Trump, tình trạng đứt gãy chuỗi cung ứng sẽ còn phức tạp hơn.

Trong thời điểm hiện tại, những nền kinh tế chịu tác động nặng nhất gồm Italy, Bỉ, Trung Quốc, Ấn Độ và Hàn Quốc, do phụ thuộc lớn vào nguồn dầu khí đi qua eo biển Hormuz.

Lạm phát tại khu vực đồng euro trong tháng Hai đã cao hơn dự báo và các hóa đơn năng lượng liên quan đến chiến sự có thể khiến tình hình căng thẳng hơn nữa.

Việc QatarEnergy phải dừng sản xuất LNG do các cuộc tấn công cũng tạo nguy cơ châu Âu và châu Á buộc phải cạnh tranh gay gắt để giành nguồn cung khí đốt còn lại.

Tuần trước, chỉ số S&P 500 của Hoa Kỳ giảm khoảng 2%, nhưng mức sụt giảm của các thị trường châu Á còn lớn hơn nhiều. Thị trường chứng khoán Hàn Quốc giảm 20% trước khi có dấu hiệu phục hồi nhẹ.

Đồng rupee của Ấn Độ rơi xuống mức thấp nhất trong hơn nửa thế kỷ so với USD. Ấn Độ, quốc gia chi gần 32 tỷ USD mỗi năm để trợ giá năng lượng bán lẻ, có nguy cơ chịu áp lực tài khóa đáng kể nếu chiến sự kéo dài.

Tình hình vận tải biển qua eo biển Hormuz giảm 90% so với trước chiến sự, theo MarineTraffic. Một thuyền trưởng tàu chở dầu neo ngoài khơi Kuwait báo cáo đã chứng kiến một vụ nổ lớn ở mạn trái con tàu, khiến nước dằn và một lượng dầu nhỏ tràn ra vùng biển phía bắc Vịnh Ba Tư.

Flexport cho biết có 57 tàu container đang bị mắc kẹt tại khu vực, mang theo hàng hóa cho khách hàng Trung Đông hoặc đang trên đường ra thị trường toàn cầu. Tuy số container này chiếm chưa đến 1% tổng công suất toàn cầu, sự tồn đọng đã bắt đầu lan sang nhiều tuyến vận chuyển khác.

Nhiều tàu phải neo đậu ngoài khu vực vịnh hoặc chuyển hướng đến các cảng khác. Vướng mắc này khiến chuỗi cung ứng toàn cầu chịu thêm sức ép. Hãng Maersk đã tạm ngừng nhận thêm hàng đi hoặc đến Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất, Oman, Iraq, Kuwait, Qatar, Bahrain và Saudi Arabia.

Một số hãng vận tải như MSC thông báo chuyển hướng hàng về cảng an toàn gần nhất, khiến nhiều doanh nghiệp đối mặt nguy cơ hàng hóa bị dỡ xuống ở những nơi cách xa điểm đến, dẫn đến chi phí lưu kho tăng chóng mặt.

Trong khi đó, vận tải hàng không chịu ảnh hưởng lớn hơn vận tải biển. Các quốc gia như UAE, Qatar, Bahrain, Kuwait, Iraq và Iran đã đóng cửa vùng trời, khiến nhiều chuyến bay phải hủy hoặc đổi hướng.

Máy bay từ Trung Quốc và các nước Đông Á phải bay theo hành trình được tính toán kỹ lưỡng, né khu vực giao tranh và tránh vùng trời của Nga. Điều này khiến máy bay phải mang nhiều nhiên liệu hơn, làm giảm dung lượng vận chuyển hàng hóa.

Chi phí nhiên liệu máy bay tại châu Âu đã tăng 72% kể từ khi chiến sự bắt đầu và đang tiến gần mức đỉnh năm 2022. Điều này khiến chi phí vận chuyển hàng hóa bằng đường hàng không tiếp tục tăng mạnh.

Theo ông Stefan Paul, Giám đốc điều hành Kuehne + Nagel, nhu cầu vượt xa năng lực vận chuyển hiện có đang tạo ra tình trạng ùn tắc hàng hóa tại Đông Nam Á và Trung Quốc. Ông ví tình hình này giống như giai đoạn đại dịch Covid-19.

Tình hình thị trường hàng không sẽ càng phức tạp hơn nếu các doanh nghiệp Hoa Kỳ tăng nhập khẩu từ Ấn Độ trong bối cảnh thuế nhập khẩu tạm thời giảm sau phán quyết của Tòa án Tối cao Hoa Kỳ. Nếu nhu cầu tăng trong khi năng lực vận tải bị hạn chế, chi phí vận chuyển sẽ còn leo thang.

Giá phân bón toàn cầu cũng tăng mạnh. Ba trong số mười quốc gia sản xuất urê và amoniac hàng đầu thế giới nằm trong khu vực xung đột gồm Saudi Arabia, Qatar và Iran.

Giá urê đã tăng khoảng 25% trong tuần trước và dự kiến tiếp tục tăng nếu eo biển Hormuz vẫn bị phong tỏa. Trung Quốc, một nhà sản xuất lớn khác, cũng hạn chế xuất khẩu đến ít nhất tháng Tám, khiến nông dân toàn cầu có nguy cơ chịu thiệt hại lớn.

Ông Josh Linville, Phó Chủ tịch StoneX, nhận định đây là tình huống chưa từng có tiền lệ và mức độ ảnh hưởng rất khó lường.