Tài xế công nghệ đang ‘trả giá đắt cho giấc mơ linh hoạt’

“Có ngày tôi chỉ ngủ 4-5 tiếng, thời gian còn lại phải chạy ngoài đường mới có được thu nhập đủ sống”, chị Lê Thị Tuyết Hoa, tài xế xe hai bánh hãng Grab, nói tại hội thảo An sinh cho tài xế xe công nghệ – Thực trạng và giải pháp do Trung tâm Tư vấn và hỗ trợ người lao động Công đoàn TP HCM tổ chức ngày15/9.

Chị Hoa, 35 tuổi, vốn là công nhân nhà máy. Tám năm trước, con gái đầu của chị học mầm non song thường xuyên ốm vặt. Mỗi lần trường gọi, chị phải xin nghỉ chạy về đón con. “Không thể xin nghỉ mãi, khi đó tôi mong tìm được công việc linh hoạt thời gian để đưa đón đi học”, chị Hoa nói về cơ duyên đến với nghề chạy xe.

“Những ngày đầu đúng là như vậy”, chị kể. Nhưng sau một thời gian, nữ tài xế nhận ra nếu thường xuyên tắt ứng dụng, từ chối hoặc hủy cuốc, số chuyến nhận được có thể giảm. Có hôm gần đến giờ đón con, chị được điều hướng chuyến đi xa, muốn hủy nhưng lo mất thưởng.

Đang mang thai tháng thứ 7, bụng to sắp vượt mặt, hơi thở khó nhọc, chị vẫn chạy ít nhất 10 tiếng mỗi ngày để duy trì thu nhập hơn 10 triệu đồng. “Tôi cố chạy thêm để có một khoản chờ ngày sinh. Làm công nhân tham gia bảo hiểm xã hội còn có chế độ thai sản, giờ chạy xe không có gì nên phải ráng”, nữ tài xế bật khóc.

Trong hơn 20 đồng nghiệp đến từ ba nền tảng Grab, Be và Xanh, không ít người rơm rớm nước mắt khi nữ tài xế phát biểu. Cả khán phòng đồng loạt vỗ tay, cổ vũ chị tiếp tục phần chia sẻ.

Tương tự, ông Phạm Mi Sên, 59 tuổi, Phó chủ tịch Nghiệp đoàn xe ôm công nghệ Bình Tân, đến với nghề vì yếu tố linh hoạt. Hơn 10 năm chạy xe, ông cho rằng điều hấp dẫn nhất ban đầu là tài xế không bị ràng buộc giờ làm cố định.

Tuy nhiên, theo ông, “sự linh động có giá rất đắt”. Người đàn ông gầy, khuôn mặt đen sạm, giọng điệu không giấu được sự bức xúc. Nếu chỉ chạy khoảng 8 tiếng mỗi ngày, doanh thu chừng 6 triệu đồng mỗi tháng, chưa trừ xăng, sửa xe và các chi phí khác. Muốn có mức thu nhập tương đương một người làm đủ 8 tiếng trong doanh nghiệp, tài xế phải kéo dài thời gian chạy lên gấp đôi, thậm chí gấp ba.

Trong khi đó, giá cước không tăng tương ứng với chi phí sinh hoạt. Năm 2015, mỗi km tài xế nhận khoảng 3.000 đồng, hiện có những cuốc chỉ còn khoảng 2.000 đồng/km. Giá xăng, thực phẩm và các khoản chi khác tăng khiến tài xế phải chạy nhiều hơn để bù thu nhập.

“Muốn bù lại phần thu nhập giảm, tài xế phải chạy nhiều hơn”, lời khẳng định của ông nhận được sự hưởng ứng của hơn 20 tài xế có mặt. Bên cạnh tiếng vỗ tay là những giọt nước mắt khi ông Mi Sên nhắc đến một nữ đồng nghiệp cùng tham dự, ngồi trong hội trường là mẹ đơn thân bắt đầu từ 5h đến 22h, gần như không có ngày nghỉ, chỉ dừng lại khi ốm.

Cần khung pháp lý riêng cho tài xế công nghệ

TS Đinh Thị Chiến, giảng viên Trường Đại học Luật TP HCM, cho rằng Việt Nam có thể nghiên cứu một khung pháp lý riêng cho lao động nền tảng, thay vì buộc họ chỉ thuộc một trong hai nhóm “người lao động” hoặc “người tự làm việc”.

Khung này có thể quy định các quyền tối thiểu như bảo đảm thu nhập hợp lý, giới hạn thời gian làm việc an toàn, bảo hiểm tai nạn và an sinh bắt buộc; đồng thời yêu cầu nền tảng minh bạch thuật toán, giải thích quyết định xử lý tài khoản và tạo cơ chế thương lượng tập thể.

Một yêu cầu khác là nền tảng cần theo dõi thời gian hoạt động liên tục, cảnh báo khi tài xế có dấu hiệu mệt mỏi và không thiết kế cơ chế thưởng hoặc thuật toán khuyến khích làm việc vượt ngưỡng an toàn. Với tài xế vận tải, giao hàng, có thể nghiên cứu giới hạn thời gian hoạt động hoặc quy định thời gian nghỉ bắt buộc.

PGS.TS Nguyễn Đức Lộc đề xuất quy định trần thời gian trực tuyến trong ngày, đồng thời có cơ chế đối soát giữa các nền tảng do một tài xế có thể cùng lúc sử dụng nhiều ứng dụng. Ông cũng kiến nghị đưa nhóm cung ứng vận chuyển, giao nhận qua nền tảng vào diện BHXH bắt buộc, nhưng cần có quy định riêng về mức đóng, phương thức đóng và ngưỡng thu nhập làm căn cứ đóng.

Một phương án khác là đóng góp an sinh theo từng chuyến hoặc khoản thu nhập phát sinh, thay vì yêu cầu tài xế tự đóng một khoản cố định. Khi đó, nền tảng có thể cùng thực hiện nghĩa vụ đóng góp theo từng chuyến đi, vốn là cách một số nước đang áp dụng để bảo vệ lao động nền tảng.

Từ phía doanh nghiệp, ông Hoàng Công Huấn, Giám đốc Phát triển kinh doanh và Dự án chiến lược Be Group, cho biết hãng đồng tình với việc xây dựng chính sách an sinh, đóng BHXH bắt buộc cho tài xế. Tuy nhiên, theo ông, chính sách cần có lộ trình và cách thức phù hợp để bảo đảm tính bền vững.

Ông Phùng Thái Quang cho biết Trung tâm Tư vấn và hỗ trợ người lao động Công đoàn TP HCM sẽ cùng các bên liên quan kiến nghị các nền tảng minh bạch thuật toán, thúc đẩy cơ chế thương lượng về tỷ lệ chiết khấu và mở rộng BHXH bắt buộc đối với tài xế công nghệ.

“Người lao động cần được bảo vệ tương xứng với những đóng góp của mình cho kinh tế nền tảng”, ông Quang nói.