Cuộc đua bằng cấp ngày càng khốc liệt vì AI

Sau khi hoàn thành bằng thạc sĩ quy hoạch đô thị tại Đại học Hong Kong, Jin Shangyu (26 tuổi) đã gửi khoảng 150 hồ sơ xin thực tập và việc làm cấp đầu vào tại Hong Kong (Trung Quốc). Cô còn chi khoảng 400 USD cho một khóa học AI chuyên nghiệp với hy vọng hồ sơ nổi bật hơn.

Tuy nhiên, phần lớn đơn xin việc vẫn không nhận được phản hồi. Điều khiến Jin lo lắng là trong ngành thiết kế và quy hoạch, nhiều công việc ở giai đoạn đầu của dự án, trước đây cần vài nhân sự trẻ cùng thực hiện, nay có thể hoàn thành nhanh chóng với AI.

“Cảm giác của tôi là những người mới tốt nghiệp như chúng tôi chính xác là nhóm AI sẽ thay thế”, cô nói với New York Times.

Bằng cử nhân, thạc sĩ cũng không đảm bảo

Khoảng 12,7 triệu sinh viên tốt nghiệp dự kiến gia nhập lực lượng lao động Trung Quốc trong năm nay, mức cao kỷ lục, trong khi số việc làm phù hợp không tăng tương ứng. Tháng 7, tỷ lệ thất nghiệp trong nhóm dân số thành thị 16-24 tuổi tại Trung Quốc ở mức 17,9%.

Christian Yao, giảng viên cao cấp tại Đại học Victoria Wellington (New Zealand), cho rằng AI không gây ra tình trạng này, nhưng khiến thị trường vốn đã rất khó khăn thêm áp lực.

Ông nhận định thị trường việc làm đang hình thành “cuộc chạy đua bằng cấp”. Những vị trí tương đối thấp trong doanh nghiệp bắt đầu yêu cầu ứng viên sở hữu bằng thạc sĩ, thậm chí tiến sĩ. Còn các công việc thường được giao cho nhân sự ít kinh nghiệm như hành chính, nghiên cứu thông tin, phân tích cơ bản hay lập trình đơn giản lại thuộc nhóm dễ bị tự động hóa.

Zinnia Zhou, người tốt nghiệp thạc sĩ ngành truyền hình trong năm nay, đã gửi hơn 2.800 hồ sơ xin việc trong khoảng một năm. Kết quả là chưa đến 20 cuộc phỏng vấn và không có lời mời nào. Ban đầu, cô chỉ ứng tuyển những vị trí phù hợp chuyên môn. Sau thời gian dài không tìm được việc, Zhou chuyển sang nộp hồ sơ cho gần như mọi công việc có thể.

Cô nhận thấy ngày càng nhiều vị trí liên quan đến nội dung do AI tạo nhưng chương trình đại học chưa chuẩn bị sinh viên cho sự thay đổi này. Trong khi đó, doanh nghiệp lại ưu tiên người đã có kinh nghiệm và có thể làm việc ngay.

Luna Wang (25 tuổi), tốt nghiệp thạc sĩ quản trị, cũng gặp tình cảnh tương tự sau gần 200 hồ sơ vào các vị trí quản lý dự án, quản lý sản phẩm và hoạch định mua hàng.

Áp lực này không chỉ xuất hiện tại Trung Quốc. Tại Mỹ, Zachary Blackmon đã bắt đầu tìm việc toàn thời gian trước khi nhận bằng cử nhân ngành kinh doanh quốc tế và quản trị vận hành tại Đại học Cincinnati vào tháng 5. Sau khoảng 70 hồ sơ, anh chỉ nhận được ba cuộc phỏng vấn.

Khi hy vọng tìm việc vẫn mờ mịt, Blackmon quyết định đẩy nhanh kế hoạch học tiếp và hiện theo học tại Đại học Dayton.

“Những sinh viên như tôi đã làm mọi thứ mình được yêu cầu nhưng vẫn gặp khó khăn”, anh nói với Wall Street Journal. Blackmon hy vọng bằng MBA sẽ giúp mở ra cơ hội nghề nghiệp .

Trong khi đó, Sofia Balestrieri (23 tuổi) đã trải qua khoảng 100 cuộc phỏng vấn thực tập không thành công và gần chừng ấy lần phỏng vấn xin việc trong thời gian học thạc sĩ quản trị tại Đại học St Gallen (Thụy Sĩ).

Điều khiến cô khó hiểu là dù ứng tuyển các vị trí cấp đầu vào, phản hồi nhiều lần vẫn là doanh nghiệp muốn một ứng viên có nhiều kinh nghiệm hơn.

“Có cảm giác họ kỳ vọng một CV dài bất tận dù chúng tôi còn rất trẻ”, Balestrieri nói với Financial Times. Theo cô, nếu không doanh nghiệp nào sẵn sàng trao cơ hội đầu tiên, người trẻ rất khó tích lũy kinh nghiệm để đáp ứng chính những yêu cầu đó.

Có thể thấy, khi ngày càng nhiều người có bằng đại học hoặc sau đại học, tấm bằng không còn tạo ra nhiều khác biệt như trước mà dần trở thành yêu cầu cơ bản khi xin việc. Cùng lúc, AI đang đảm nhận một phần những công việc đơn giản vốn thường được giao cho thực tập sinh hoặc nhân viên mới.

Vì vậy, người trẻ rơi vào thế khó, doanh nghiệp ưu tiên ứng viên có kinh nghiệm, nhưng cơ hội để họ tích lũy kinh nghiệm ngay từ đầu lại ngày càng ít.

Kỹ năng mềm trở nên đắt giá

Khi bằng cấp không còn đủ để tạo khác biệt, lợi thế cạnh tranh đang dịch chuyển sang những kỹ năng khó tự động hóa. Theo Financial Times, nhiều trường kinh doanh đang tăng cường đào tạo tư duy phản biện, giao tiếp, khả năng thích nghi và ra quyết định bên cạnh việc giúp sinh viên làm quen với AI.

Jerome Troiano, Giám đốc Trung tâm Nghề nghiệp tại Essca School of Management (Pháp), cho rằng sinh viên cần phát triển bộ “3A”, gồm Accountability (tinh thần trách nhiệm), Adaptability (khả năng thích nghi) và Approachability (khả năng tạo dựng quan hệ, hợp tác).

Theo ông, người học còn phải hiểu các xu hướng địa chính trị, có nền tảng đạo đức, biết suy nghĩ độc lập và phản biện.

Lucy Swedberg, Tổng biên tập kiêm Giám đốc biên tập cấp cao tại Harvard Business Publishing (Mỹ), đơn vị chuyên phát triển các tình huống giảng dạy và tài liệu đào tạo về kinh doanh, quản trị và kỹ năng lãnh đạo, cho biết giáo dục kinh doanh trước đây chủ yếu tập trung vào kiến thức chuyên môn, còn trí tuệ cảm xúc và kỹ năng xã hội thường được xem là những năng lực sinh viên sẽ tự tích lũy trong quá trình học tập.

AI đang khiến cách tiếp cận này thay đổi nhanh hơn. Harvard Business Impact, nền tảng đào tạo và phát triển kỹ năng thuộc Harvard Business Publishing, hiện phát triển các nhóm kỹ năng thiết yếu xoay quanh làm việc nhóm, xử lý bất đồng, thích nghi với thay đổi và bất định, ra quyết định, giao tiếp rõ ràng và quản lý xung đột.

Những năng lực từng được gọi chung là “kỹ năng mềm” ngày càng trở thành kỹ năng cốt lõi. Khi AI có thể tổng hợp tài liệu, viết bản nháp, phân tích dữ liệu hay tạo bài thuyết trình trong thời gian ngắn, lợi thế của con người không chỉ nằm ở việc làm những nhiệm vụ này nhanh hơn máy.

Giá trị chuyển sang khả năng biết đặt câu hỏi đúng, kiểm tra thông tin, hiểu bối cảnh, thuyết phục người khác, xử lý xung đột và chịu trách nhiệm cho quyết định cuối cùng.

Luna Wang cũng cho rằng những công việc cần đàm phán và tương tác trực tiếp vẫn khó bị tự động hóa hoàn toàn. “Bạn cần có những kỹ năng robot và AI không làm được để tồn tại”, cô nói.