Bóc trần chiêu trò ‘cộng sinh câu view kiếm tiền’ của ‘giang hồ mạng’
Phía sau cuộc livestream đấu tố là “thị trường chú ý”, biến sự phẫn nộ của công chúng thành tiền, là sự cộng sinh truyền thông mà hai phía khẩu chiến đều thu lợi.
Khánh Sky, Huấn Hoa Hồng, Vua Quạt và nhiều cái tên khác liên tục làm ô nhiễm mạng xã hội bằng những cuộc livestream khẩu chiến, chửi bới, đấu tố… Chia sẻ với PV Báo Điện tử VTC News, chuyên gia cho rằng một trong những yếu tố khiến “giang hồ mạng” sống khỏe chính là mối quan hệ cộng sinh giữa các nhân vật trong cuộc xung đột.
Khẩu chiến và sự “cộng sinh truyền thông”
Theo chuyên gia truyền thông Nguyễn Triệu Thanh Tâm một đặc điểm dễ nhận thấy của hệ sinh thái “giang hồ mạng” là các nhân vật thường xuyên xuất hiện trong mối quan hệ vừa đối đầu vừa cộng sinh. Hôm nay họ có thể công kích nhau, ngày mai cùng xuất hiện trong livestream; một người đưa ra phát ngôn, người còn lại đáp trả.
Những người theo dõi hai bên tiếp tục tranh luận, bênh vực hoặc công kích. Từ cuộc đối đầu, mỗi bên lại có thêm nội dung, thêm lượt xem và cơ hội tiếp cận cộng đồng của bên kia.
Bà Thanh Tâm gọi đây là một dạng “cộng sinh truyền thông”. Điều đáng chú ý là cộng sinh không nhất thiết đồng nghĩa với thân thiết. Hai nhân vật hoàn toàn có thể cộng sinh ngay cả khi công khai đối đầu.
Mỗi bên sở hữu một nhóm người theo dõi riêng. Khi cùng xuất hiện trong một câu chuyện, cộng đồng của người này có thể bước vào không gian của người kia. Ranh giới khán giả được mở rộng, cả hai cùng có thêm sự chú ý.
Ở góc độ truyền thông, đây là cơ chế đặc biệt hiệu quả để duy trì sự hiện diện liên tục. Nhìn vào những vụ việc gần đây, có thể thấy tranh cãi trên mạng không còn dừng lại ở màn đấu khẩu giữa hai cá nhân. Nó có thể lan ra cộng đồng người theo dõi, kéo theo nhiều tài khoản khác và thậm chí tác động đến đời sống ngoài mạng.
Chuyên gia truyền thông Dy Khoa cũng nhìn nhận, những màn đấu khẩu, mâu thuẫn qua lại giữa các nhân vật giang hồ mạng có thể hình thành một dạng “cộng sinh trong cạnh tranh”, khi các bên vừa là đối thủ vừa trở thành đối tác truyền thông của nhau.
Mỗi lần công kích, đáp trả, cả hai phía đều có thêm nội dung, lượt xem và sự chú ý. “Trong kinh tế học truyền thông, đây có thể được nhìn nhận như hiệu ứng cùng thắng nhờ xung đột. Hai bên tưởng chừng đối đầu nhưng thực chất cùng khai thác một nguồn tài nguyên, đó chính là sự chú ý của công chúng”, ông phân tích, nhấn mạnh rằng hiện tượng cộng sinh này nguy hiểm hơn từng cá nhân đơn lẻ, vì nó tạo ra một mạng lưới nhiều nhân vật liên tục viện dẫn nhau, kéo dài vòng đời của scandal, khiến nội dung độc hại không dừng ở một lần đăng tải mà trở thành chuỗi sự kiện nối tiếp.
“Gần đây, cơ quan chức năng xác định một cá nhân cùng một số người khác dàn dựng clip đánh bạc rồi đăng lên mạng xã hội nhằm thu hút sự quan tâm, chia sẻ, câu like, câu view và sau đó bị xử phạt hành chính.
Vụ việc cho thấy một số nội dung giống như xung đột tự phát thực chất có thể được kịch bản hóa từ đầu, giống một dạng ‘kịch nghệ tương tác’, trong đó drama được tạo ra có chủ đích để tối ưu hóa lượt xem, không khác nhiều so với kịch bản của một chương trình truyền hình thực tế”, chuyên gia Dy Khoa nói.
Những xung đột dạng này thường diễn ra quá “kịch tính” – có cao trào, có người can ngăn, có “cú twist” bất ngờ, rồi các bên tiếp tục hợp tác livestream chung sau khi “hòa giải”. Đặc biệt là có sự trùng khớp bất thường về lịch trình đăng tải giữa các kênh.
Theo ông Khoa, dù là cuộc xung đột được dàn dựng hoàn toàn ngay từ đầu hay xuất phát từ xung đột thực tế, hệ quả cũng giống nhau: “Công chúng bị biến thành khán giả trả tiền vô hình cho một sản phẩm giải trí núp bóng ‘chuyện thật’, trong khi ranh giới giữa nội dung giải trí và hành vi vi phạm pháp luật – như gây rối trật tự công cộng hay xúc phạm danh dự – ngày càng bị xóa nhòa”.
Gỡ một video không thể giải quyết cả hệ sinh thái
Những vụ việc gần đây cho thấy ranh giới giữa hành vi trên mạng và hậu quả ngoài đời ngày càng được chú ý. Tuy nhiên, việc xử lý từng cá nhân hoặc từng video chưa giúp giải quyết tận gốc.
Theo bà Nguyễn Triệu Thanh Tâm, nếu chỉ gỡ một video, khóa một tài khoản mà không tác động đến động lực phía sau, nội dung tương tự hoàn toàn có thể xuất hiện trở lại dưới một tài khoản khác, bởi một khi công thức “gây sốc – thu hút – nổi tiếng – kiếm tiền” vẫn hiệu quả, sẽ luôn có người sẵn sàng bước vào thị trường.
Xử lý nội dung vi phạm là cần thiết nhưng chưa đủ. Muốn giải quyết tận gốc, phải khiến mô hình kiếm lợi từ nội dung độc hại trở nên kém hiệu quả.
Chuyên gia cho rằng, với nền tảng, trách nhiệm không nên chỉ dừng ở việc gỡ nội dung sau khi vi phạm. Cần quan tâm đến khả năng khuếch đại những nội dung liên tục sử dụng sự kích động, xúc phạm, gây sốc hoặc tạo xung đột để thu hút tương tác.
Với cơ quan quản lý, cần tiếp tục hoàn thiện quy định, tăng khả năng giám sát và xử lý nghiêm những hành vi vượt ranh giới pháp luật, đặc biệt là nội dung sai sự thật, xúc phạm danh dự, kích động bạo lực hoặc gây ảnh hưởng tiêu cực đến cộng đồng. Bên cạnh chế tài, phải quan tâm đến cả trách nhiệm của nền tảng và các hoạt động kinh tế phát sinh từ tài khoản có ảnh hưởng.
Với doanh nghiệp và nhãn hàng, đây cũng là một mắt xích rất quan trọng. Nếu doanh nghiệp chỉ nhìn vào số người theo dõi và lượng tương tác mà bỏ qua cách một người tạo ra sự nổi tiếng, thị trường có thể vô tình tiếp tục trả tiền cho hành vi gây sốc. Người có lượng theo dõi lớn chưa chắc là lựa chọn tốt cho thương hiệu. Độ phù hợp, mức độ tin cậy và chất lượng ảnh hưởng phải được xem trọng không kém độ phủ.
Từ góc nhìn này, chuyên gia truyền thông Dy Khoa cũng cho rằng không thể giải quyết vấn đề bằng một chủ thể đơn lẻ mà cần mô hình phối hợp nhiều bên: “Cơ quan quản lý nhà nước giữ vai trò đặt luật chơi và chế tài, nhưng cần đi kèm năng lực giám sát công nghệ đủ nhanh để theo kịp tốc độ lan truyền trên mạng. Nền tảng mạng xã hội cần minh bạch hơn về cơ chế đề xuất nội dung, đồng thời chủ động gỡ bỏ, hạ cấp phân phối những nội dung vi phạm chuẩn mực, thay vì chỉ xử lý khi có khiếu nại”.
Về phía doanh nghiệp quảng cáo, theo ông, đây cũng là một “đòn bẩy” quan trọng. Doanh nghiệp nên có quyền từ chối đặt quảng cáo trên những kênh có lịch sử vi phạm. Bên cạnh đó, người sáng tạo nội dung cần được đào tạo về đạo đức nghề nghiệp và trách nhiệm pháp lý, đồng thời cần có cơ chế khuyến khích những nội dung chất lượng để tạo động lực cạnh tranh lành mạnh.
“Điểm mấu chốt là các bên này cần một cơ chế đối thoại thường xuyên, không chỉ gặp nhau khi có khủng hoảng, để cùng cập nhật quy tắc ứng xử theo sự thay đổi liên tục của công nghệ và hành vi người dùng”, chuyên gia Dy Khoa nhấn mạnh.
Người dùng vô tình tiếp tay
Chuyên gia Nguyễn Triệu Thanh Tâm khẳng định rằng mạng xã hội không thể trở thành nơi không còn tranh cãi; tò mò, tranh luận và bất đồng là những đặc tính khó loại bỏ khỏi đời sống trực tuyến, nhưng người dùng có thể thay đổi cách phản ứng.
Mỗi lượt xem, bình luận và chia sẻ đều tạo ra một tín hiệu cho thị trường. Khi một nội dung độc hại liên tục nhận được lượng tương tác lớn, thị trường sẽ hiểu rằng nội dung ấy đang có nhu cầu. Ngược lại, khi người dùng không chú ý những nội dung chỉ dựa vào chửi bới, xúc phạm và kích động, giá trị kinh tế của công thức ấy sẽ giảm.
Do đó, mục tiêu của chúng ta không phải biến mạng xã hội thành nơi không có tranh cãi, mà là thay đổi phương trình lợi ích: Gây sốc không mặc nhiên được ưu tiên phân phối; nhiều lượt xem không đồng nghĩa với nhiều tiền; nhiều người theo dõi không đồng nghĩa với uy tín; nổi tiếng cũng không đồng nghĩa với ảnh hưởng tích cực.
Theo bà Thanh Tâm, khi chi phí danh tiếng tăng lên, khả năng kiếm tiền từ nội dung độc hại giảm xuống và thị trường coi trọng chất lượng ảnh hưởng thay vì chỉ nhìn vào số lượng người theo dõi. Mô hình “cộng sinh câu view” sẽ dần mất sức hấp dẫn.
Muốn “làm sạch” không gian mạng, để “giang hồ mạng” mất đất sống, không chỉ cần dọn nội dung độc hại mà quan trọng hơn, phải khiến sự độc hại không còn là con đường ngắn nhất để đi tới danh tiếng và tiền bạc.
Đây có lẽ mới là bài toán khó nhất, bởi trên mạng xã hội, người tạo nội dung có thể quyết định họ nói gì, nền tảng quyết định cách nội dung được phân phối, nhưng chính công chúng góp phần quyết định điều gì tiếp tục được nhìn thấy bằng từng lượt xem, bình luận và chia sẻ.
Còn chuyên gia Dy Khoa nhận định, thay đổi quan trọng nhất là chuyển từ phản xạ “xem – bình luận – chia sẻ ngay” sang một khoảng dừng có ý thức trước khi tương tác. Trước một nội dung độc hại, người dùng nên cân nhắc việc bình luận phản đối có thực sự cần thiết hay chỉ vô tình làm tăng tương tác cho nội dung đó. Trong nhiều trường hợp, báo cáo vi phạm rồi bỏ qua có thể hiệu quả hơn việc tranh luận trực tiếp.
Người dùng cũng cần hình thành thói quen kiểm tra nguồn trước khi chia sẻ, đặc biệt với những thông tin gây phẫn nộ tức thời. Cảm xúc càng mạnh càng là lý do để chậm lại, thay vì chia sẻ nhanh hơn. Việc chủ động sử dụng các công cụ như ẩn, chặn, báo cáo cũng cần được coi là một phần của cách ứng xử trên môi trường số.
“Về bản chất, đây là năng lực gọi là ‘tư duy phản biện trong tiêu thụ thông tin’ (critical media consumption) – một kỹ năng cần được rèn luyện có chủ đích, không tự nhiên mà có, đặc biệt trong một môi trường được thiết kế để khai thác phản xạ cảm xúc của người dùng“, ông Dy Khoa nói.